सेयर बजारमा पावर अफ कम्पाउण्डिङ : कसरी सानो लगानीलाई १० गुणा बनाएर करोडौंको सम्पत्ति बनाउन सकिन्छ ?

 

काठमाण्डौ । सेयर बजारमा सम्पत्ति निर्माणका लागि लगानीबाट प्राप्त प्रतिफललाई कसरी उपयोग गरिन्छ भन्ने विषय महत्त्वपूर्ण हुन्छ। कमाएको रकम पुनः लगानी हुँदै त्यसबाट थप आम्दानी सिर्जना हुन थालेपछि पुँजी बढ्ने आधार पनि फराकिलो बन्छ। वित्तीय भाषामा यही प्रक्रियालाई ‘कम्पाउण्डिङ’ भनिन्छ।

कम्पाउण्डिङको प्रभाव समयसँगै बढ्न सक्छ। सुरुमा सामान्य देखिने प्रतिफल पुनः लगानी हुँदै जाँदा लामो अवधिमा ठूलो रकम बन्न सक्छ। अमेरिकी धितोपत्र नियामक एसईसीको लगानीकर्ता शिक्षासम्बन्धी सामग्रीले पनि प्रारम्भिक लगानी र त्यसबाट प्राप्त प्रतिफल दुवैले थप प्रतिफल कमाउने प्रक्रियाका रूपमा कम्पाउण्ड वृद्धिलाई व्याख्या गरेको छ।

उदाहरणका लागि एक लाख रुपैयाँमा प्रत्येक वर्ष १५ प्रतिशतका दरले चक्रवृद्धि हुने मान्दा १७ वर्षपछि लगानीको मूल्य दस लाख रुपैयाँभन्दा माथि पुग्छ। तर यो गणितीय उदाहरण हो। सेयर बजारमा वास्तविक प्रतिफल वर्षैपिच्छे फरक हुन्छ र लगानीको मूल्य घट्न पनि सक्छ।

प्रतिफलले थप प्रतिफल कमाउने प्रक्रिया

एक लाख रुपैयाँको लगानीमा पहिलो वर्ष १५ प्रतिशत प्रतिफल प्राप्त भयो भने वर्षको अन्त्यमा कुल मूल्य एक लाख १५ हजार रुपैयाँ हुन्छ। यही रकम लगानीमा कायम राखेर दोस्रो वर्ष पनि १५ प्रतिशत प्रतिफल प्राप्त भएको मान्दा मूल्य एक लाख ३२ हजार २५० रुपैयाँ पुग्छ।

पहिलो वर्षको प्रतिफल १५ हजार रुपैयाँ थियो। दोस्रो वर्ष बढेको लगानी आधारमा प्रतिफल गणना हुँदा १७ हजार २५० रुपैयाँ थपिन्छ। यसरी अघिल्लो अवधिमा कमाएको रकमले समेत थप आम्दानी सिर्जना गर्न थाल्छ।

सेयरमा नगद लाभांश पुनः लगानी गर्दा थप कित्ता खरिद गर्न सकिन्छ। त्यसबाट भविष्यमा प्राप्त हुन सक्ने लाभांश र मूल्यवृद्धिले कुल लगानी बढाउन सहयोग गर्छ। यद्यपि लाभांश, सेयर मूल्य र भविष्यको प्रतिफल निश्चित हुँदैनन्।

एक लाख रुपैयाँ बढ्ने वास्तविक गणना

सुरुमा एक लाख रुपैयाँ लगानी गरिएको, प्रत्येक वर्ष स्थिर १५ प्रतिशत कुल प्रतिफल प्राप्त भएको र प्राप्त आम्दानी पुनः लगानी गरिएको काल्पनिक अवस्थामा रकम यसरी बढ्छ। यसमा थप पुँजी लगानी वा रकम झिकिएको छैन।

लगानी अवधि	लगानीको कुल मूल्य
सुरुवात	रु. १,००,०००
५ वर्षपछि	रु. २,०१,१३६
१० वर्षपछि	रु. ४,०४,५५६
१५ वर्षपछि	रु. ८,१३,७०६
१७ वर्षपछि	रु. १०,७६,१२६
२० वर्षपछि	रु. १६,३६,६५४

गणनाको आधार: रु. १,००,००० × (१.१५)^वर्ष। रकम नजिकको रुपैयाँमा देखाइएको छ। कर, कारोबार शुल्क र मुद्रास्फीतिको प्रभाव समावेश गरिएको छैन।

 

यस उदाहरणमा वर्षको अन्त्यको मूल्य हेर्दा १७औँ वर्षमा लगानी दस गुणाभन्दा बढी हुन्छ। २० वर्षमा सुरुको रकम करिब १६.३७ गुणा पुग्छ।

यही अनुमानमा सुरुआती लगानी दस लाख रुपैयाँ भए २० वर्षपछि कुल मूल्य करिब एक करोड ६३ लाख ६६ हजार रुपैयाँ हुन्छ। त्यसैले करोडको सम्पत्ति निर्माणको हिसाब गर्दा सुरुआती पुँजी, थप लगानी, वास्तविक प्रतिफल र समयावधि स्पष्ट हुनुपर्छ।

प्रतिफलको दर घट्दा उही लक्ष्यमा पुग्ने समय बढ्छ। उदाहरणका लागि वार्षिक स्थिर १० प्रतिशत चक्रवृद्धि मान्दा लगानी दस गुणाभन्दा माथि पुग्न पूरा २५ वर्ष लाग्छ।

‘औसत १५ प्रतिशत’ भन्दैमा यही नतिजा आउँदैन

साधारण औसत प्रतिफल र चक्रवृद्धि प्रतिफलबीचको फरक बुझ्न आवश्यक छ।

मानौँ, एक लाख रुपैयाँको लगानी पहिलो वर्ष ५० प्रतिशत बढेर एक लाख ५० हजार पुग्यो। दोस्रो वर्ष २० प्रतिशत घट्दा मूल्य एक लाख २० हजारमा झर्छ। यी दुई वर्षका प्रतिशतको साधारण औसत १५ प्रतिशत भए पनि लगानी प्रत्येक वर्ष १५ प्रतिशतले बढेको अवस्थामा पुग्ने एक लाख ३२ हजार २५० रुपैयाँसम्म पुगेन।

यस उदाहरणको वार्षिक चक्रवृद्धि दर करिब ९.५४ प्रतिशत मात्रै हुन्छ। त्यसैले बजारमा कहिले उच्च वृद्धि र कहिले गिरावट भएको अवस्थामा प्रतिशतहरूको सामान्य औसतबाट भविष्यको सम्पत्ति गणना गर्दा गलत निष्कर्ष आउन सक्छ।

बोनस सेयरले मात्रै सम्पत्ति बढाउँदैन

सेयर लगानीको कुल प्रतिफल बुझ्न मूल्यमा भएको वृद्धि वा गिरावटसँगै प्राप्त लाभांश पनि हेर्नुपर्छ। कर र कारोबार खर्चले लगानीकर्ताको हातमा रहने वास्तविक रकममा प्रभाव पार्छन्।

बोनस सेयर वितरण हुँदा सेयरको संख्या बढ्छ। उदाहरणका लागि १०० कित्ता भएको लगानीकर्ताले २५ प्रतिशत बोनस पाएपछि उसको सेयर संख्या १२५ कित्ता पुग्छ। तर कित्ता बढेकै अनुपातमा सम्पत्ति स्वतः बढेको मान्न मिल्दैन।

मानौँ, बोनसअघि प्रतिकित्ता मूल्य ३०० रुपैयाँ हुँदा १०० कित्ताको कुल मूल्य ३० हजार रुपैयाँ छ। अन्य प्रभाव नमान्दा २५ प्रतिशत बोनसपछिको सैद्धान्तिक समायोजित मूल्य २४० रुपैयाँ हुन्छ। त्यस अवस्थामा १२५ कित्ताको कुल मूल्य पनि ३० हजार रुपैयाँ नै रहन्छ। त्यसपछिको वास्तविक कारोबार मूल्य बजारको माग र आपूर्तिअनुसार बदलिन सक्छ।

त्यसैले बोनसको प्रतिशतलाई सीधै लगानीको नाफा मान्नेभन्दा कम्पनीको व्यवसाय, आम्दानी, कुल लाभांश र समायोजनपछिको मूल्यसमेत हेर्नुपर्छ।

कम्पनीको गुणस्तरसँगै खरिद मूल्य पनि महत्त्वपूर्ण

दीर्घकालीन लगानीका लागि कम्पनीको नाफा, नगद प्रवाह, ऋण, व्यवस्थापन र व्यवसाय विस्तारको सम्भावना अध्ययन गर्नुपर्छ। कम्पनी राम्रो भए पनि त्यसको आम्दानी र भविष्यको सम्भावनाको तुलनामा अत्यधिक मूल्य तिर्दा अपेक्षित प्रतिफल कमजोर हुन सक्छ। मूल्याङ्कनमा एउटै सूचकभन्दा विभिन्न वित्तीय आधारलाई सँगै हेर्नु उपयोगी हुन्छ।

प्रतिसेयर आम्दानी अर्थात् ईपीएससँगै ‘रिटर्न अन इक्विटी’ वा आरओई पनि उपयोगी सूचक हो। आरओईले कम्पनीको औसत सेयरधनी इक्विटीको तुलनामा कति खुद नाफा कमायो भन्ने देखाउँछ। यसलाई लगानीकर्ताले पाउने निश्चित प्रतिफल वा कम्पाउण्डिङको दरका रूपमा बुझ्न मिल्दैन।

वारेन बफेटले बर्कशायर ह्याथवेको ‘ओनर्स म्यानुअल’मा लगानीको सफलता मूल्याङ्कन गर्दा कम्पनीको दीर्घकालीन व्यावसायिक प्रगतिमा जोड दिएका छन्। कम्पनीले वितरण नगरेको नाफा व्यवसायमै प्रभावकारी रूपमा पुनः लगानी गर्दा पनि सेयरधनीका लागि मूल्य सिर्जना हुन सक्ने उनको व्याख्या छ। यसले कम्पाउण्डिङ कम्पनीभित्रको पुँजी परिचालनबाट पनि हुन सक्ने देखाउँछ।

समयसँगै लागत र जोखिमको पनि हिसाब

नेपाली लगानीकर्ताका लागि पनि कम्पाउण्डिङको गणित समान हुन्छ। तर कुनै कम्पनीको सेयर लामो समय राखेकै कारण लगानी दस गुणा पुग्ने सुनिश्चितता हुँदैन। व्यवसायको अवस्था बिग्रिएमा वा खरिद मूल्य अत्यधिक भएमा लामो अवधिमा पनि कमजोर प्रतिफल आउन सक्छ।

कारोबार शुल्क, कर र अन्य खर्चले पुनः लगानी गर्न सकिने रकम घटाउँछन्। भविष्यमा देखिने ठूलो रकमको क्रयशक्ति बुझ्न मुद्रास्फीति पनि विचार गर्नुपर्छ। विगतको राम्रो प्रदर्शनले भविष्यको प्रतिफल सुनिश्चित गर्दैन।

कम्पाउण्डिङबाट सम्पत्ति निर्माणको आधार नियमित लगानी, प्राप्त आम्दानीको विवेकपूर्ण पुनः लगानी र लगानी गरिएको व्यवसायको निरन्तर समीक्षा हो। समयले यसको प्रभाव बढाउन सक्छ। तर त्यो प्रभाव कति ठूलो हुन्छ भन्ने कुरा अन्ततः वास्तविक प्रतिफल र लगानीको गुणस्तरमै निर्भर रहन्छ।