बिक्रीको आशय मात्रै, बेच्नैपर्ने बाध्यता छैन : हाथवे-इमर्जिङको मूल्य झारेर सस्तोमा कित्ता उठाउने खेल त होइन ?

काठमाण्डौ। संस्थापक सेयरको लकइन अवधि सकिएको छ। ठूला सेयरधनीले बिक्री गर्ने आशय पनि सार्वजनिक गरेका छन्। तर बजारले तीन कम्पनीलाई एउटै जवाफ दिएको छैन। सोमबार हाथवे इन्भेष्टमेन्ट नेपाल र इमर्जिङ नेपालको सेयरमूल्य तीव्र गतिमा घट्दा कालिञ्चोक दर्शनको मूल्य भने बढ्यो। कालिञ्चोकमा समेत धेरै संस्थापक सेयरधनीबाट ठूला कित्ता बिक्रीको आशय आएका बेला यो अन्तर किन देखियो ?

यही प्रश्नबाट बजारमा अर्को, अझ संवेदनशील बहस सुरु भएको छ। आधारभूत सेयरधनीले ठूलो परिमाणमा सेयर बिक्री गर्नुअघि आशय सार्वजनिक गर्नुपर्छ। तर आशय सार्वजनिक गरेपछि सेयर बिक्री गर्नैपर्छ भन्ने बाध्यता छैन। त्यसैले लाखौँ कित्ता बिक्री हुन सक्ने सूचना आएपछि मूल्य घट्ने, तर ती कित्ता वास्तवमै बिक्री नहुने अवस्था पनि सम्भव छ। बजारका केही स्रोतले यसै आधारमा आशङ्का गरेका छन्-बिक्रीको डरले मूल्य घटेका बेला सस्तोमा सेयर कसले उठाइरहेको छ ?

यो आशङ्का अनुसन्धानको विषय हो, प्रमाणित निष्कर्ष होइन। उपलब्ध आशय पत्र र दैनिक कारोबार विवरणले कुनै व्यक्ति वा समूहले योजनाबद्ध रूपमा मूल्य घटाएको अथवा सस्तोमा सेयर संकलन गरेको पुष्टि गर्दैनन्। तर कालिञ्चोकसँगको फरक मूल्य प्रतिक्रियाले यसलाई सोध्नुपर्ने प्रश्न अवश्य बनाएको छ।

तीन कम्पनी, एउटै चर्चा; मूल्यमा विपरीत प्रतिक्रिया

असोज १२ गते सोमबार हाथवेको सेयर अघिल्लो कारोबार दिनभन्दा १०.५८ प्रतिशत घटेर प्रतिकित्ता ४०५ रुपैयाँमा बन्द भयो। इमर्जिङ नेपाल ९.९२ प्रतिशत घटेर ४९६ रुपैयाँमा झर्‍यो। कालिञ्चोक दर्शन भने ०.७१ प्रतिशत बढेर ५८४ रुपैयाँ ६० पैसा पुग्यो।

कारोबारको परिमाण पनि फरक थियो। संलग्न बजार विवरणअनुसार सोमबार हाथवेको ४ लाख ८० हजार ३३० कित्ता, इमर्जिङ नेपालको १ लाख ११ हजार ४६ कित्ता र कालिञ्चोकको १७ हजार ४७७ कित्ता सेयर कारोबार भयो।

कालिञ्चोकको उदाहरण यहाँ विशेष छ। बिजशालालाई प्राप्त उसका छवटा पत्रमा विभिन्न संस्थापक सेयरधनीको बिक्री आशयसम्बन्धी जानकारी छ। नेप्सेमा पनि असोजको सुरुदेखि कालिञ्चोकसम्बन्धी यस्ता सूचना पटकपटक प्रकाशित भएका छन्।यसैले ‘बिक्रीको आशय हाथवे र इमर्जिङमा मात्रै आयो, त्यसैले तिनको मूल्य मात्रै घट्यो’ भन्ने व्याख्या पर्याप्त हुँदैन।

ढकाल दाजुभाइका पत्रले आईएमई समूहसम्म पुर्‍यायो बहस

हाथवेले नेप्सेलाई पठाएको पत्रमा हेमराज ढकालले आगामी तीन महिनाभित्र २० लाख कित्ता सेयर बिक्री गर्न चाहेको उल्लेख छ। कम्पनीको अर्को पत्रमा सुमित प्रधान र मनिष ढकालको पनि बिक्री आशय उल्लेख छ।

इमर्जिङ नेपालले पठाएको पत्रमा चन्द्रप्रसाद ढकालसँग ७ लाख २० हजार ६० कित्ता सेयर रहेको खुलाउँदै आगामी तीन महिनाभित्र बिक्री गर्ने आशय जनाइएको छ। यहाँ एउटा भिन्नता स्पष्ट गर्न आवश्यक छ: पत्रमा उल्लेख भएको ७ लाख २० हजार ६० कित्ता उनले धारण गरेको सेयर संख्या हो। त्यसको सबै हिस्सा बिक्री गर्ने निर्णय भएको भनेर पत्रले छुट्टै पुष्टि गर्दैन।

चन्द्रप्रसाद ढकाल आईएमई समूहका अध्यक्ष हुन्। हाथवेमा २० लाख कित्ता बिक्रीको आशय जनाउने हेमराज ढकाल उनका भाइ हुन्। मनिष ढकाल पनि समूहसँग सम्बन्धित रहेको जानकारी छ। यसरी समूहसँग जोडिएका व्यक्तिका नाम बिक्री आशयमा आउनु र दुवै कम्पनीको मूल्य तीव्र गतिमा घट्नुले लगानीकर्ताको आलोचना आईएमई समूहसम्म पुर्‍याएको छ।

‘आशय’ र ‘बिक्री’बीचको खाली ठाउँ

संलग्न कम्पनी सूचनाहरूमा उल्लेख भएको व्यवस्थाअनुसार आधारभूत सेयरधनीले आफूले धारण गरेको सेयरको ५ प्रतिशत वा सोभन्दा बढी हिस्सा बिक्री गर्न चाहेमा कम्तीमा १५ दिनअघि सम्बन्धित जानकारी दिनुपर्छ। यसमा ‘५ प्रतिशत’ भन्नाले कम्पनीको कुल सेयरमा उसको स्वामित्व ५ प्रतिशत हुनुपर्छ भन्ने अर्थ लाग्दैन; आफूले धारण गरेको सेयरमध्ये बिक्री गर्न खोजिएको हिस्सालाई जनाउँछ।

यस व्यवस्थाको उद्देश्य बजारलाई सम्भावित ठूलो कारोबारबारे अग्रिम जानकारी दिनु हो। तर अग्रिम जानकारी दिनु र त्यसपछि बिक्री गरिसक्नु एउटै कुरा होइन। आशय सार्वजनिक भएको दिन त्यति नै कित्ता बजारमा बिक्रीका लागि राखियो भन्ने पनि होइन। बिक्री गर्ने योजना फेरिन वा वास्तविक बिक्री आशयभन्दा कम हुनसक्छ।

यसै खाली ठाउँमा बजार स्रोतले ‘सस्तोमा कित्ता उठाउने खेल’को सम्भावना देखेका छन्। लाखौँ कित्ता आउँदैछ भन्ने डरले साना लगानीकर्ताले सेयर बेच्न सक्छन्। त्यसबाट मूल्य घट्न सक्छ। पछि आशय जनाउने पक्षले बिक्री नगरेको अवस्थामा डरका कारण घटेको मूल्यबाट कसले लाभ उठायो भन्ने प्रश्न उठ्छ।

यो सम्भव हुने प्रक्रियाको विश्लेषण हो। अहिले हाथवे वा इमर्जिङमा त्यस्तै प्रक्रिया योजनाबद्ध रूपमा चलाइएको प्रमाण उपलब्ध छैन। आशय जनाउने व्यक्तिले सेयर नबेच्नु आफैँमा अनियमितता भएको निष्कर्ष पनि निकाल्न मिल्दैन। प्रश्नको उत्तर मूल्य घटेका दिनमा कसले, कति र कुन क्रममा खरिद–बिक्री गर्‍यो भन्ने विवरणबाट खोज्नुपर्छ।

कालिञ्चोक किन फरक देखियो?

कालिञ्चोकका बिक्री आशयका पत्र आए पनि सोमबार उसको मूल्य बढ्यो। यो तथ्यले लकइन खुल्नु वा आशय आउनुलाई एक्लो कारण मानेर हाथवे र इमर्जिङको गिरावट व्याख्या गर्न कठिन बनाउँछ।

बजारले सम्भावित आपूर्तिको आकारसँगै कम्पनीको मूल्याङ्कन, नाफाको अपेक्षा, खरिदकर्ताको माग र प्रमुख सेयरधनीप्रतिको विश्वासलाई पनि तौलिरहेको हुन सक्छ। उपलब्ध सेयर संरचनाअनुसार हाथवेमा संस्थापक हिस्सा ८७.५० प्रतिशत, इमर्जिङमा ९० प्रतिशत र कालिञ्चोकमा ८० प्रतिशत छ। ती प्रतिशतले भविष्यमा कारोबारयोग्य हुनसक्ने संस्थापक सेयरको आकार बुझ्न मद्दत गर्छन्; सबै सेयर अहिले बिक्रीमा आएको जनाउँदैनन्।

तीन कम्पनीका क्षेत्र र कारोबारको तरिका पनि एउटै छैन। कालिञ्चोक पर्यटन क्षेत्रसँग सम्बन्धित छ भने हाथवे र इमर्जिङ लगानी कम्पनी हुन्। त्यसैले मूल्य प्रतिक्रियाको फरक हिस्सा कम्पनीगत मूल्याङ्कनबाट पनि आएको हुनसक्छ। 

अर्कोतर्फ, हाथवे र इमर्जिङका आशय पत्रमा एउटै व्यावसायिक समूहसँग जोडिएका प्रमुख नाम देखिनुले लगानीकर्ताको मनोविज्ञानमा थप असर पारेको हुनसक्छ। 

नियामकले के हेर्न सक्छ ?

अहिले बजारमा उठेको आशङ्का पुष्टि वा खण्डन गर्ने बाटो कारोबारको तथ्य हो। बिक्री आशय सार्वजनिक हुनुअघि र पछिका खरिद-बिक्री आदेश, वास्तविक कारोबार, ठूलो परिमाणमा सेयर संकलन गर्ने खाताहरू र आशय जनाउने सेयरधनीको वास्तविक बिक्री विवरण तुलना गर्नुपर्छ।

विशेष गरी तीन प्रश्नको जवाफ महत्वपूर्ण छ: आशय जनाइएकोमध्ये कति कित्ता साँच्चै बिक्री भयो ? तीव्र गिरावटका दिन ठूलो परिमाणमा कसले सेयर किन्यो ? आशय सार्वजनिक भएपछि सम्बन्धित पक्षहरूबीच कुनै समन्वित कारोबार देखिन्छ कि देखिँदैन ? यस्ता तथ्य नियामकको पहुँचमा रहेका कारोबार अभिलेखबाट परीक्षण गर्न सकिन्छ।

हाथवे र इमर्जिङको मूल्यमा आएको गिरावट वास्तविक आपूर्तिको दबाब, त्यसको डर, कम्पनीगत मूल्याङ्कन वा लगानीकर्ताको विश्वासमा आएको परिवर्तनमध्ये कुन कारणले कति बढायो भन्ने तत्काल ठोकुवा गर्न सकिँदैन। तर बिक्रीको आशय मात्रै सार्वजनिक गरिएको, बिक्री गर्नैपर्ने बाध्यता नरहेको र कालिञ्चोकमा उस्तै आशय आउँदा मूल्यको प्रतिक्रिया फरक देखिएको तथ्यले बजारलाई स्पष्ट जवाफ चाहिएको देखाउँछ।

अहिलेको सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न हो-लगानीकर्ताले भविष्यमा आउनसक्ने सेयरको मूल्य जोखिम भोगिरहेका हुन्, वा त्यही डरको बीचमा कसैले सस्तोमा कित्ता उठाइरहेको छ ?