साउनमै बैंकिङ प्रणाली सुस्तः निक्षेप २२ अर्बले घट्दा कर्जा पनि ७ अर्बले खुम्चियो

काठमाण्डौ । चालु आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को पहिलो महिना साउनमा बैंक तथा वित्तीय संस्थाको व्यवसायमा सुस्तता देखिएको छ। असार मसान्तको तुलनामा निक्षेप र कर्जा दुवै घटेका छन् भने बैंकहरूको तरल सम्पत्ति तथा सरकारी धितोपत्रमा गरिएको लगानीसमेत खुम्चिएको छ।

नेपाल राष्ट्र बैंकले सार्वजनिक गरेको साउन महिनाको ‘बैंकिङ तथा वित्तीय तथ्याङ्क’अनुसार वाणिज्य बैंक, विकास बैंक र वित्त कम्पनीको कुल निक्षेप साउन मसान्तसम्म ८२ खर्ब ८८ अर्ब ७७ करोड रुपैयाँमा सीमित भएको छ। असार मसान्तमा यस्तो निक्षेप ८३ खर्ब ११ अर्ब २५ करोड रुपैयाँ थियो।

यस आधारमा आर्थिक वर्षको पहिलो महिनामै बैंकिङ प्रणालीबाट २२ अर्ब ४७ करोड रुपैयाँ निक्षेप बाहिरिएको छ। निक्षेपमा मासिक ०.२७ प्रतिशतको संकुचन आएको हो।

निक्षेपसँगै कर्जा प्रवाह पनि सुस्ताएको छ। बैंक तथा वित्तीय संस्थाको कर्जा तथा सापटी असार मसान्तको ५९ खर्ब ५६ अर्ब रुपैयाँबाट घटेर साउन मसान्तमा ५९ खर्ब ४९ अर्ब रुपैयाँमा झरेको छ। एक महिनामा कर्जा करिब ७ अर्ब ५१ करोड रुपैयाँले घटेको देखिन्छ।

क्षेत्रगत तथा उत्पादनगत वर्गीकरणअनुसार कुल कर्जा असारको ५९ खर्ब ५४ अर्ब ५९ करोड रुपैयाँबाट घटेर साउनमा ५९ खर्ब ४७ अर्ब १५ करोड रुपैयाँ कायम भएको छ। अर्थात् आर्थिक वर्षको पहिलो महिनामै समग्र कर्जा प्रवाह करिब ७ अर्ब ४५ करोड रुपैयाँले संकुचित भएको छ।

यो अवस्थाले बैंकिङ प्रणालीमा लगानीयोग्य रकम पर्याप्त भए पनि निजी क्षेत्रमा नयाँ कर्जाको माग अझै बलियो बन्न नसकेको संकेत गर्छ।

कर्जा–निक्षेप अनुपात ७१.२३ प्रतिशत मात्रै

साउन मसान्तमा बैंक तथा वित्तीय संस्थाको समग्र कर्जा–निक्षेप अनुपात (सीडी रेसियो) ७१.२३ प्रतिशत रहेको छ। वर्गगत रूपमा वाणिज्य बैंकको सीडी रेसियो ७०.०९ प्रतिशत, विकास बैंकको ८३.०८ प्रतिशत र वित्त कम्पनीको ७६.३५ प्रतिशत छ।

नेपाल राष्ट्र बैंकले तोकेको अधिकतम सीमाभन्दा समग्र सीडी रेसियो निकै तल रहेकाले बैंकसँग कर्जा विस्तार गर्ने पर्याप्त ठाउँ रहेको देखिन्छ। तर उपलब्ध स्रोतअनुसार कर्जा विस्तार हुन नसक्दा बैंकिङ प्रणालीमा अधिक तरलताको अवस्था कायम छ।

कुल कर्जा र कुल निक्षेपको साधारण अनुपात भने ७१.७८ प्रतिशत छ। वाणिज्य बैंकमा यस्तो अनुपात ७०.६६ प्रतिशत, विकास बैंकमा ८३.४३ प्रतिशत र वित्त कम्पनीमा ७६.८१ प्रतिशत छ।

बैंक तथा वित्तीय संस्थाको कुल तरल सम्पत्ति निक्षेपको ३७.७८ प्रतिशत बराबर रहेको छ। वाणिज्य बैंकमा यो अनुपात ३८.६९ प्रतिशत, विकास बैंकमा २७.९२ प्रतिशत र वित्त कम्पनीमा ३६.११ प्रतिशत छ।

यी सूचकले तत्काल स्रोत अभावका कारण कर्जा विस्तार रोकिएको नभई माग, जोखिम मूल्याङ्कन र लगानीको वातावरण मुख्य चुनौतीका रूपमा रहेको देखाउँछन्।

वाणिज्य बैंकको निक्षेप १७ अर्बले घट्यो

साउन मसान्तसम्म २० वटा वाणिज्य बैंकको कुल निक्षेप ७४ खर्ब ८४ अर्ब ४५ करोड रुपैयाँ रहेको छ। असार मसान्तमा यस्तो निक्षेप ७५ खर्ब १ अर्ब ८७ करोड रुपैयाँ थियो। एक महिनामा वाणिज्य बैंकहरूको निक्षेप १७ अर्ब ४२ करोड रुपैयाँले घटेको छ।

वाणिज्य बैंकहरूको कर्जा तथा सापटी भने असारको ५२ खर्ब ८९ अर्ब ५० करोड रुपैयाँबाट सामान्य घटेर साउनमा ५२ खर्ब ८७ अर्ब ४६ करोड रुपैयाँ कायम भएको छ।

निजी क्षेत्रमा प्रवाहित वाणिज्य बैंकहरूको कर्जा भने ५० खर्ब ५३ अर्ब रुपैयाँबाट बढेर ५० खर्ब ७२ अर्ब ६७ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। निजी क्षेत्रतर्फ करिब १९ अर्ब ६७ करोड रुपैयाँ कर्जा बढे पनि वित्तीय संस्थातर्फको कर्जा २१ अर्ब ६७ करोड रुपैयाँले घटेकाले कुल कर्जा वृद्धिमा त्यसको प्रभाव देखिएको हो।

विकास बैंकमा कर्जा र निक्षेप दुवै घटे

१७ वटा विकास बैंकको कुल निक्षेप एक महिनामा ४ अर्ब ३३ करोड रुपैयाँले घटेको छ। असार मसान्तमा ६ खर्ब ६६ अर्ब २८ करोड रुपैयाँ रहेको निक्षेप साउन मसान्तमा ६ खर्ब ६१ अर्ब ९६ करोड रुपैयाँमा झरेको हो।

विकास बैंकको कुल कर्जा तथा सापटी पनि ५ खर्ब ५६ अर्ब ६० करोड रुपैयाँबाट ४ अर्ब ३४ करोड रुपैयाँले घटेर ५ खर्ब ५२ अर्ब २५ करोड रुपैयाँ कायम भएको छ।

विकास बैंकको सीडी रेसियो ८३.०८ प्रतिशत रहेको छ, जुन वाणिज्य बैंक र वित्त कम्पनीको तुलनामा बढी हो। यसले विकास बैंकहरूले उपलब्ध स्रोतको ठूलो हिस्सा कर्जामा परिचालन गरेको देखाउँछ।

वित्त कम्पनीको खराब कर्जा सबैभन्दा धेरै

१६ वटा वित्त कम्पनीको कुल निक्षेप असारको १ खर्ब ४३ अर्ब ९ करोड रुपैयाँबाट घटेर साउनमा १ खर्ब ४२ अर्ब ३७ करोड रुपैयाँ कायम भएको छ। एक महिनामा निक्षेप करिब ७३ करोड रुपैयाँ घटेको हो।

वित्त कम्पनीको कुल कर्जा तथा सापटी पनि १ खर्ब १० अर्ब ४८ करोड रुपैयाँबाट घटेर १ खर्ब ९ अर्ब ३५ करोड रुपैयाँमा झरेको छ।

राष्ट्र बैंकको प्रतिवेदनमा उल्लेख गरिएको पछिल्लो उपलब्ध खराब कर्जा अनुपातअनुसार वित्त कम्पनीको अवस्था तुलनात्मक रूपमा कमजोर छ। वित्त कम्पनीको निष्क्रिय कर्जा अनुपात ९.८९ प्रतिशत, विकास बैंकको ५.७७ प्रतिशत र वाणिज्य बैंकको ५.५६ प्रतिशत छ। समग्र बैंकिङ प्रणालीको निष्क्रिय कर्जा अनुपात ५.६६ प्रतिशत देखाइएको छ।

तर राष्ट्र बैंकले यो निष्क्रिय कर्जासम्बन्धी तथ्याङ्क असार मसान्तसम्मको भएको स्पष्ट पारेको छ। त्यसैले यसलाई साउन महिनाको अद्यावधिक खराब कर्जा अनुपातका रूपमा बुझ्न मिल्दैन।

बचत निक्षेप बढ्यो, चालु खाताको पैसा बाहिरियो

कुल निक्षेप घटे पनि साउनमा बचत खातामा रहेको रकम भने बढेको छ। असार मसान्तमा ३८ खर्ब ९२ अर्ब ३७ करोड रुपैयाँ रहेको बचत निक्षेप साउनमा ४१ अर्ब ६९ करोड रुपैयाँले बढेर ३९ खर्ब ३४ अर्ब ६ करोड रुपैयाँ पुगेको छ।

मुद्दती निक्षेप पनि ११ अर्ब २१ करोड रुपैयाँ बढेर २९ खर्ब ३६ अर्ब ६२ करोड रुपैयाँ पुगेको छ।

तर चालु खाताको निक्षेप ठूलो परिमाणमा घटेको छ। असारमा ६ खर्ब ८६ अर्ब ४२ करोड रुपैयाँ रहेको चालु निक्षेप साउनमा ६९ अर्ब ७ करोड रुपैयाँले घटेर ६ खर्ब १७ अर्ब ३५ करोड रुपैयाँमा सीमित भएको छ।

कल निक्षेप पनि ७ अर्ब ६१ करोड रुपैयाँले घटेर ७ खर्ब ४२ अर्ब ६७ करोड रुपैयाँ कायम भएको छ। चालु र कल निक्षेपमा आएको गिरावटका कारण बचत तथा मुद्दती निक्षेप बढ्दा पनि कुल निक्षेप घटेको देखिन्छ।

साउन मसान्तमा कुल निक्षेपमध्ये बचत निक्षेपको हिस्सा ४७.४६ प्रतिशत र मुद्दती निक्षेपको हिस्सा ३५.४३ प्रतिशत छ। चालु निक्षेपको हिस्सा ७.४५ प्रतिशत र कल निक्षेपको हिस्सा ८.९६ प्रतिशत रहेको छ।

उत्पादनमूलकभन्दा उपभोग कर्जाको आकार ठूलो

साउन मसान्तसम्म उपभोग कर्जा १३ खर्ब ४९ अर्ब ९ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। यो बैंकिङ प्रणालीको सबैभन्दा ठूलो क्षेत्रगत कर्जा हो। तर असारको तुलनामा उपभोग कर्जा ८ अर्ब २६ करोड रुपैयाँले घटेको छ।

थोक तथा खुद्रा व्यापार क्षेत्रमा १० खर्ब २३ अर्ब २८ करोड रुपैयाँ कर्जा प्रवाह भएको छ। यो एक महिनामा ३ अर्ब ८ करोड रुपैयाँले बढेको हो।

कृषि, वन, पेय पदार्थ तथा गैरखाद्य उत्पादनसम्बन्धी क्षेत्रमा ९ खर्ब ७७ अर्ब ५५ करोड रुपैयाँ कर्जा पुगेको छ। विद्युत्, ग्यास तथा पानी क्षेत्रमा ५ खर्ब १८ अर्ब ९३ करोड रुपैयाँ कर्जा प्रवाह भएको छ।

निर्माण क्षेत्रको कर्जा ५ अर्ब ६५ करोड रुपैयाँले बढेर २ खर्ब ७९ अर्ब ९६ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। पर्यटन क्षेत्रमा कर्जा २ खर्ब ८२ अर्ब ७७ करोड रुपैयाँ र अन्य सेवा क्षेत्रमा २ खर्ब ३६ अर्ब २२ करोड रुपैयाँ पुगेको छ।

तर वित्त, बीमा तथा रियल इस्टेट क्षेत्रमा प्रवाहित कर्जा एक महिनामै २३ अर्ब ७२ करोड रुपैयाँले घटेर ४ खर्ब ३९ अर्ब १५ करोड रुपैयाँमा सीमित भएको छ। यो क्षेत्रमा मासिक ५.१२ प्रतिशतको ठूलो गिरावट आएको हो।

प्रत्यक्ष कृषि तथा वनसम्बन्धी कर्जा पनि ३ अर्ब ६० करोड रुपैयाँले घटेर ३ खर्ब ४६ अर्ब ३ करोड रुपैयाँ कायम भएको छ।

टर्म लोन बढ्यो, विपन्न वर्ग कर्जा २२ अर्बले घट्यो

उत्पादनगत वर्गीकरणमा टर्म लोन सबैभन्दा ठूलो छ। साउनमा यस्तो कर्जा २१ खर्ब ८९ अर्ब ४२ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। असारको तुलनामा टर्म लोन ३२ अर्ब ५६ करोड रुपैयाँ अर्थात् १.५१ प्रतिशत बढेको हो।

आवासीय व्यक्तिगत घर कर्जा ३ अर्ब ५८ करोड रुपैयाँले बढेर ४ खर्ब ७७ अर्ब ६० करोड रुपैयाँ पुगेको छ। रियल इस्टेट कर्जा पनि १ अर्ब ५९ करोड रुपैयाँ बढेर २ खर्ब ६९ अर्ब २२ करोड रुपैयाँ पुगेको छ।

मार्जिन प्रकृतिको कर्जा भने सामान्य घटेर १ खर्ब ६६ अर्ब ४३ करोड रुपैयाँ कायम भएको छ। असारमा यस्तो कर्जा १ खर्ब ६६ अर्ब ५१ करोड रुपैयाँ थियो। अर्थात् साउनमा सेयर धितो कर्जा करिब ८ करोड रुपैयाँले घटेको छ।

यसैगरी, ओभरड्राफ्ट कर्जा २.६३ प्रतिशत, नगद कर्जा १.०५ प्रतिशत र छोटो अवधिको चालुपूँजी तथा डिमान्ड कर्जा ०.४६ प्रतिशत घटेको छ।

सबैभन्दा उल्लेखनीय गिरावट विपन्न वर्ग कर्जामा आएको छ। असारमा ३ खर्ब ७ अर्ब रुपैयाँ हाराहारी रहेको विपन्न वर्ग कर्जा साउनमा २१ अर्ब ८९ करोड रुपैयाँले घटेर २ खर्ब ७८ अर्ब ९९ करोड रुपैयाँमा सीमित भएको छ। मासिक आधारमा यस्तो कर्जा ७.२८ प्रतिशत घटेको हो।

सम्पत्ति धितोमै निर्भर बैंकिङ

साउन मसान्तसम्म बैंक तथा वित्तीय संस्थाले प्रवाह गरेको कुल कर्जामध्ये ५२ खर्ब ५५ अर्ब रुपैयाँ बराबरको कर्जा सम्पत्ति धितोमा आधारित छ। यो कुल कर्जाको अत्यधिक ठूलो हिस्सा हो।

सुनचाँदी धितोमा प्रवाहित कर्जा १ खर्ब २८ अर्ब १४ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। गैरसरकारी धितोपत्र धितोमा १ खर्ब ५२ अर्ब ३८ करोड रुपैयाँ र मुद्दती निक्षेप रसिद धितोमा २३ अर्ब २४ करोड रुपैयाँ कर्जा प्रवाह भएको छ।

सम्पत्ति धितोमा आधारित कर्जाको ठूलो आकारले नेपालको बैंकिङ प्रणाली अझै पनि परियोजनाको सम्भाव्यता, व्यावसायिक नगद प्रवाह र नवीन विचारभन्दा जग्गा तथा भौतिक सम्पत्तिको मूल्यमा बढी निर्भर रहेको देखाउँछ।

एक महिनामै ९ अर्ब ४९ करोड खुद नाफा

चालु आर्थिक वर्षको पहिलो महिनामा वाणिज्य बैंक, विकास बैंक र वित्त कम्पनीले समग्रमा ९ अर्ब ४९ करोड रुपैयाँ खुद नाफा गरेका छन्।

यसमा वाणिज्य बैंकहरूको नाफा ८ अर्ब ७४ करोड रुपैयाँ, विकास बैंकहरूको ७२ करोड ५० लाख रुपैयाँ र वित्त कम्पनीहरूको करिब २ करोड ९० लाख रुपैयाँ छ।

साउनमा बैंक तथा वित्तीय संस्थाले ४२ अर्ब २५ करोड रुपैयाँ ब्याज आम्दानी गरेका छन्। ऋण तथा सापटीबाट मात्रै ३२ अर्ब ८३ करोड रुपैयाँ ब्याज आम्दानी भएको छ। अर्कोतर्फ ब्याज खर्च २३ अर्ब ८० करोड रुपैयाँ छ।

यस आधारमा एक महिनाको खुद ब्याज आम्दानी करिब १८ अर्ब ४६ करोड रुपैयाँ देखिन्छ।

साउनमा बैंक तथा वित्तीय संस्थाले जोखिम व्यवस्थाबापत ४५ करोड ८० लाख रुपैयाँ प्रोभिजन गरेका छन्। त्यसमध्ये कर्जा नोक्सानी व्यवस्थाबापत ४५ करोड रुपैयाँ छुट्याइएको छ। यसै अवधिमा १७ करोड २० लाख रुपैयाँ बराबरको कर्जा ‘राइट अफ’ गरिएको छ।

प्रतिवेदनअनुसार बैंक तथा वित्तीय संस्थाको समग्र खुद नाफा ९ अर्ब ४९ करोड रुपैयाँ भए पनि केही संस्थाले कुल १४ करोड २० लाख रुपैयाँ खुद नोक्सानी व्यहोरेका छन्।

कर्जाको औसत ब्याज ६.४८ प्रतिशत

साउनमा वाणिज्य बैंकहरूको निक्षेपको भारित औसत ब्याजदर ३.१५ प्रतिशत छ। बचत निक्षेपको औसत ब्याजदर २.७३ प्रतिशत, मुद्दती निक्षेपको ४.७३ प्रतिशत र कल निक्षेपको ०.४९ प्रतिशत रहेको छ।

कर्जाको भारित औसत ब्याजदर ६.४८ प्रतिशत कायम भएको छ। ब्याजदर तल्लो तहमा आइसके पनि त्यसअनुसार कर्जाको माग बढ्न नसकेको तथ्य साउनको कर्जा संकुचनले देखाएको छ।

कम ब्याजदर र पर्याप्त तरलताका बाबजुद लगानी विस्तार नहुनुले व्यवसायीको मनोबल, समग्र माग, आर्थिक गतिविधि र बैंकहरूको जोखिम वहन क्षमतासँग सम्बन्धित समस्या कायमै रहेको संकेत गर्छ।

पूँजी पर्याप्तता सहज, वित्त कम्पनीमा दबाब

साउन मसान्तमा बैंक तथा वित्तीय संस्थाको समग्र प्राथमिक पूँजी अनुपात ९.८९ प्रतिशत र कुल पूँजी पर्याप्तता अनुपात १२.६८ प्रतिशत रहेको छ।

वाणिज्य बैंकको प्राथमिक पूँजी अनुपात ९.७५ प्रतिशत र कुल पूँजी पर्याप्तता अनुपात १२.५३ प्रतिशत छ। विकास बैंकको कुल पूँजी पर्याप्तता अनुपात १४.०६ प्रतिशत र वित्त कम्पनीको १४.५२ प्रतिशत छ।

समग्र कर्जा नोक्सानी व्यवस्था कुल कर्जाको ५.८३ प्रतिशत बराबर छ। वित्त कम्पनीको कर्जा नोक्सानी व्यवस्था अनुपात ९.४८ प्रतिशत हुँदा वाणिज्य बैंकको ५.८१ प्रतिशत र विकास बैंकको ५.२९ प्रतिशत छ।

वित्तीय पहुँच विस्तार

साउन मसान्तसम्म वाणिज्य बैंक, विकास बैंक र वित्त कम्पनीका कुल ६ हजार ३४३ शाखा सञ्चालनमा छन्। निक्षेप खाताको संख्या ६ करोड ३६ लाख ६६ हजार र ऋणी खाताको संख्या २० लाख ४५ हजार पुगेको छ।

मोबाइल बैंकिङ प्रयोगकर्ताको संख्या ३ करोड ३ लाख १८ हजार पुगेको छ। इन्टरनेट बैंकिङ प्रयोगकर्ता २४ लाख ६२ हजार, डेबिट कार्ड १ करोड ३७ लाख ४९ हजार र क्रेडिट कार्ड ३ लाख ३४ हजार ६५३ पुगेका छन्।

देशभर ५ हजार १०८ एटीएम सञ्चालनमा छन्।

साउनको तस्वीरले के भन्छ ?

राष्ट्र बैंकको प्रतिवेदनले बैंकिङ प्रणाली तत्काल स्रोत वा तरलताको समस्यामा नरहेको देखाउँछ। सीडी रेसियो न्यून छ, तरल सम्पत्तिको अनुपात उच्च छ र ब्याजदर पनि घटेको छ। त्यसका बाबजुद निक्षेप र कर्जा दुवै घट्नु आर्थिक गतिविधि तथा निजी क्षेत्रको लगानी मागमा अपेक्षित सुधार नआएको संकेत हो।

निजी क्षेत्रतर्फ वाणिज्य बैंकहरूको कर्जा केही बढे पनि विकास बैंक र वित्त कम्पनीको कर्जा घटेको छ। वित्त, बीमा तथा रियल इस्टेट, उपभोग र विपन्न वर्ग कर्जामा आएको गिरावटले कर्जा विस्तार सबै क्षेत्रमा समान नरहेको देखाउँछ।

यसर्थ, चालु आर्थिक वर्षको पहिलो महिनाको बैंकिङ तस्वीरलाई ‘तरलता प्रशस्त तर कर्जा माग सुस्त’ अवस्थाका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। बैंकहरूले एक महिनामै करिब साढे ९ अर्ब रुपैयाँ नाफा कमाए पनि निक्षेप–कर्जा संकुचन, उच्च निष्क्रिय कर्जा र धितोमा आधारित कर्जा संरचना आगामी महिनाका प्रमुख चुनौती रहनेछन्।