मस्तिष्क खाने अमीबा विश्वभरी फैलिने त्रास

 

काठमाण्डौ । जलवायु परिवर्तनले नदी, ताल, पोखरी र अन्य स्वच्छ पानीका स्रोतको तापक्रम बढाउँदै लगेपछि दुर्लभ तर अत्यन्त घातक मानिने ‘मस्तिष्क खाने अमीबा’ संसारका नयाँ–नयाँ क्षेत्रमा देखिन सक्ने जोखिम बढेको वैज्ञानिकहरूले चेतावनी दिएका छन्।

वैज्ञानिक नाम नेग्लेरिया फाउलेरी रहेको यो सूक्ष्म जीवलाई प्रायः ‘ब्रेन–इटिङ अमीबा’ भनिन्छ। यद्यपि यो ब्याक्टेरिया वा भाइरस होइन, प्राकृतिक रूपमा माटो तथा तातो स्वच्छ पानीमा पाइने स्वतन्त्र रूपमा बाँच्ने एककोषीय अमीबा हो। यसले गराउने सङ्क्रमण अत्यन्त दुर्लभ भए पनि समयमै पहिचान नभए जोखिम गम्भीर हुन सक्छ।

विशेषज्ञहरूको मुख्य चिन्ता यो अमीबा मानिसबाट मानिसमा सर्छ भन्ने होइन। बढ्दो तापक्रमले यसको बाँच्ने र वृद्धि हुने अनुकूल क्षेत्र विस्तार गरिरहेको विषयले वैज्ञानिकहरूको ध्यान खिचेको हो। यसअघि मुख्यतः गर्मी बढी हुने क्षेत्रमा देखिने सङ्क्रमण पछिल्ला वर्षमा तुलनात्मक रूपमा चिसो मानिएका उत्तरी क्षेत्रसम्म भेटिन थालेको अमेरिकी रोग नियन्त्रण तथा रोकथाम केन्द्रले जनाएको छ।

नाकबाट पस्छ, पानी पिउँदा सर्दैन

सङ्क्रमित पानी पौडी खेल्दा, डुबुल्की मार्दा वा अन्य गतिविधिका क्रममा नाकभित्र पसेपछि मात्र अमीबा स्नायुको बाटो हुँदै मस्तिष्कसम्म पुग्न सक्छ। यसले ‘प्राइमरी अमीबिक मेनिन्गोइन्सेफलाइटिस’ अर्थात् पीएएम भनिने गम्भीर सङ्क्रमण गराउन सक्छ।

तर दूषित पानी पिउँदैमा यो रोग लाग्दैन। यो मानिसबाट मानिसमा पनि सर्दैन र राम्रोसँग क्लोरिन प्रयोग गरी व्यवस्थापन गरिएको पौडीपोखरीमा यसको जोखिम निकै कम हुन्छ। त्यसैले यसलाई कोरोनाजस्तो संक्रामक महामारीका रूपमा बुझ्नु गलत हुने विज्ञहरूको भनाइ छ।

केरलाको घटनाले बढायो विश्वव्यापी चिन्ता

भारतको दक्षिणी राज्य केरलामा सन् २०२५ मा देखिएको ठूलो प्रकोपले यो अमीबाबारे विश्वव्यापी बहस पुनः चर्काएको छ। वैज्ञानिक जर्नल कम्युनिकेसन्स मेडिसिन मा प्रकाशित अध्ययनअनुसार केरलाका छ जिल्लामा जनवरीदेखि नोभेम्बर २०२५ सम्म प्रयोगशालाबाट पुष्टि भएका २०० बिरामीलाई अध्ययनमा समावेश गरिएको थियो। यसलाई हालसम्म अभिलेख गरिएको सबैभन्दा ठूलो पीएएम प्रकोपमध्ये एक मानिएको छ।

केरलामा उष्ण मौसम, पानीको कमजोर गुणस्तर, पर्याप्त क्लोरिनको अभाव र दूषित पानीका स्रोतले रोग फैलाउने अमीबाका लागि अनुकूल वातावरण बनाएको अनुसन्धानकर्ताहरूको निष्कर्ष छ। साथै, व्यापक परीक्षण सुरु गरिएकाले पहिले पहिचान हुन नसकेका बिरामीसमेत पछिल्ला वर्षमा तथ्याङ्कमा समेटिएको हुन सक्ने स्वास्थ्य अधिकारीहरूको भनाइ छ।

सन् २०१४ मा कोस्टारिकाको तातोपानीको मुहानमा पौडी खेलेपछि सङ्क्रमित भएका ११ वर्षीय जोर्डन स्मेल्स्कीको मृत्युले पनि यो दुर्लभ रोगबारे अन्तर्राष्ट्रिय ध्यान खिचेको थियो। उनको परिवारले पछि अमीबासम्बन्धी जनचेतना फैलाउन संस्था स्थापना गरेको थियो।

जलवायु परिवर्तनसँग किन जोडियो जोखिम?

नेग्लेरिया फाउलेरी तातो स्वच्छ पानीमा सक्रिय हुन्छ। लामो गर्मी, पानीको सतह घट्नु, कम बहाव र बढ्दो पानीको तापक्रमले यसको वृद्धि हुने वातावरण तयार गर्न सक्छ। जलवायु परिवर्तनसँगै ताल, नदी र पोखरीको तापक्रम बढ्दा अमीबा पहिलेभन्दा ठूलो भौगोलिक क्षेत्रमा अनुकूल हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूको चिन्ता छ।

यसको अर्थ हरेक नदी वा पोखरी खतरनाक छ भन्ने भने होइन। सङ्क्रमण अझै पनि अत्यन्त दुर्लभ छ। तर दुर्लभ भएकै कारण चिकित्सकहरूले सुरुआती अवस्थामा यसलाई सामान्य मेनिन्जाइटिससँग झुक्क्याउन सक्ने र पहिचान ढिलो हुन सक्ने जोखिम रहन्छ।

कसरी अपनाउने सावधानी?

स्वास्थ्य विशेषज्ञहरूले अत्यधिक तातो वा लामो समयदेखि जमेको स्वच्छ पानीमा पौडी खेल्दा नाकभित्र पानी नपस्ने गरी सावधानी अपनाउन, डुबुल्की मार्दा नाक बन्द गर्न वा नोज क्लिप प्रयोग गर्न सुझाव दिएका छन्। नाक सफा गर्ने उपकरण प्रयोग गर्दा धाराको पानी सीधै प्रयोग नगरी उमालेर चिस्याइएको, डिस्टिल्ड वा स्टेराइल पानी प्रयोग गर्नुपर्छ।

तातो स्वच्छ पानीमा पौडी खेलेको केही दिनभित्र तीव्र टाउको दुखाइ, ज्वरो, वाकवाकी वा घाँटी कडा हुनेजस्ता समस्या देखिए तत्काल स्वास्थ्य संस्थामा पुगेर पानीसँगको सम्पर्कबारे चिकित्सकलाई जानकारी दिनुपर्ने विशेषज्ञहरूको सुझाव छ।

वैज्ञानिकहरूको चेतावनी स्पष्ट छ—‘मस्तिष्क खाने अमीबा’ मानिसबीच फैलिने महामारी होइन, तर तातिँदै गएको पृथ्वीले यसलाई नयाँ जलक्षेत्रमा फैलिने अवसर दिन सक्छ। त्यसैले त्रासभन्दा बढी पानीको सुरक्षित व्यवस्थापन, प्रभावकारी क्लोरिन प्रयोग, निगरानी र समयमै रोग पहिचानमा जोड दिन आवश्यक छ।