एयर इन्डियाका पाइलटले गाँजा सेवन गरेर जहाज उडाएको पुष्टि

काठमाण्डौ । थाइल्यान्डको फुकेटबाट दिल्लीका लागि उडेको एयर इन्डियाको विमानमा अचानक करिब ३०० फिट उचाइ घटेको घटनापछि गरिएको लागुऔषध परीक्षणमा विमानका कप्तान गाँजा सेवनसम्बन्धी परीक्षणमा पोजेटिभ देखिएका छन्।

रोयटर्सका अनुसार घटनापछि गरिएको प्रारम्भिक परीक्षणमा साइकोएक्टिभ पदार्थको संकेत देखिएपछि थप प्रयोगशाला परीक्षण गरिएको थियो। दोस्रो अर्थात् पुष्टि गर्ने परीक्षणमा कप्तानको नमुना गाँजाका लागि पोजेटिभ आएको हो।

एयर इन्डियाको एयरबस ए३२० निओ विमान फुकेटबाट दिल्ली आउँदै गर्दा अचानक करिब ३०० फिट तल झरेको थियो। घटनामा १३ यात्रु र चार जना चालक दलका सदस्य घाइते भएका थिए। विमानमा १३७ यात्रु र आठ जना चालक दलका सदस्य सवार थिए। विमान सुरक्षित रूपमा दिल्लीमा अवतरण गरेको थियो।

गाँजाले पाइलटको कार्यक्षमतामा कस्तो असर पार्न सक्छ ?

गाँजा अर्थात् क्यानाबिसको सेवनले उडान सञ्चालनका लागि महत्वपूर्ण मानिने ध्यान, निर्णय क्षमता, समन्वय, स्मरणशक्ति र प्रतिक्रिया समय प्रभावित गर्न सक्छ।

अमेरिकी रोग नियन्त्रण तथा रोकथाम केन्द्र(सीडीसी)का अनुसार हालै क्यानाबिस सेवन गर्दा प्रतिक्रिया समय र निर्णय क्षमता सुस्त हुन सक्छ, शारीरिक समन्वयमा असर पर्न सक्छ र वस्तु तथा अवस्थाको अनुभूति विकृत हुन सक्छ। अमेरिकी नेसनल इन्स्टिच्युट अन ड्रग एब्युज (निडा) ले पनि गाँजाले प्रतिक्रिया समय घटाउने, निर्णय क्षमतामा असर पार्ने र समन्वय कमजोर बनाउन सक्ने जनाएको छ।

तीव्र रूपमा प्रभावित व्यक्तिमा ध्यान केन्द्रित गर्न कठिनाइ, ढिलो प्रतिक्रिया, कमजोर समन्वय, परिवर्तित अनुभूति तथा निर्णय क्षमतामा कमी देखिन सक्छ। यद्यपि यसको प्रभाव सेवन गरिएको टीएचसीको मात्रा, सेवनको तरिका तथा अन्य पदार्थको प्रयोगजस्ता विभिन्न पक्षमा निर्भर गर्छ।

तर, गाँजा परीक्षण पोजेटिभ आउनु मात्रले उडानको समयमा पाइलट नशामा वा तत्कालै प्रभावमा थिए भन्ने प्रमाणित गर्दैन। गाँजाका केही मेटाबोलाइट शरीरमा लामो समयसम्म देखिन सक्छन्। त्यसैले परीक्षणमा देखिएको पदार्थको मात्रा र परीक्षण भएको समयमा व्यक्तिको वास्तविक कार्यक्षमता वा नशाको अवस्थाबीच प्रत्यक्ष सम्बन्ध स्थापित गर्न कठिन हुन्छ।

भारतको नागरिक उड्डयन महानिर्देशनालयका नियमअनुसार भारतबाट सुरु हुने निर्धारित उडानमा काम गर्ने फ्लाइट क्रु सदस्यले आफ्नो उडान ड्युटी अवधिको पहिलो प्रस्थानस्थलमै प्रि–फ्लाइट ब्रेथ एनालाइजर परीक्षण गराउनुपर्छ।

निर्धारित परीक्षण नगरी उडान सञ्चालन गरेको पाइएमा सम्बन्धित चालक दलका सदस्यलाई पहिलो अवतरणस्थलमै ड्युटीबाट हटाई घटनाबारे डीजीसीएलाई जानकारी गराउनुपर्ने व्यवस्था छ।

भारतमा मदिरा र साइकोएक्टिभ पदार्थसम्बन्धी परीक्षणका लागि छुट्टाछुट्टै व्यवस्था छन्। पाइलट वा अन्य अपरेटिङ क्रु सदस्यले उडान सुरु हुनुभन्दा १२ घण्टाभित्र तथा उडानका क्रममा मदिरा, सेडेटिभ, नार्कोटिक वा स्टिमुलेन्ट प्रकृतिका पदार्थ सेवन गर्न पाउँदैनन्। ड्युटीका क्रममा नशाको अवस्थामा रहन वा रगतमा मापनयोग्य अल्कोहलको मात्रा देखिन पनि निषेध गरिएको छ।

पोजेटिभ देखिएपछि पाइलटमाथि के हुन्छ ?

प्रारम्भिक परीक्षणमा पोजेटिभ देखिनु सामान्यतया अन्तिम निर्णयको आधार मानिँदैन। प्रारम्भिक नतिजा पुष्टि गर्न प्रयोगशालामा थप परीक्षण गरिन्छ। भारतमा ड्रग स्क्रिनिङमा गैर–नकारात्मक नतिजा आएपछि पुष्टि नभएसम्म सम्बन्धित पाइलटलाई उडान ड्युटीबाट हटाउने व्यवस्था छ।

पहिलो पुष्टि गरिएको परीक्षण पनि पोजेटिभ आएमा पाइलटलाई डि–एडिक्सन तथा पुनर्स्थापना प्रक्रियामा पठाइन्छ। सक्रिय उडानमा फर्किनुअघि आवश्यक मेडिकल फिटनेस प्रक्रिया पूरा गरी परीक्षणमा नकारात्मक नतिजा प्राप्त गर्नुपर्ने हुन्छ।

बारम्बार नियम उल्लंघन गरेमा कारबाही थप कडा हुन्छ। डीजीसीएको साइकोएक्टिभ पदार्थसम्बन्धी व्यवस्थाअनुसार दोस्रो पटक पुष्टि भएको पोजेटिभ नतिजामा पाइलटको लाइसेन्स तीन वर्षसम्म निलम्बन हुन सक्छ भने तेस्रो पटक पुष्टि भएमा लाइसेन्स रद्दसमेत हुन सक्छ।

फुकेट–दिल्ली उडानमा भएको घटनाले भने एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न पुनः उठाएको छ—ड्रग परीक्षणमा पोजेटिभ देखिनु र उडानको समयमा वास्तविक रूपमा पाइलटको कार्यक्षमता प्रभावित हुनुबीच कसरी वैज्ञानिक तथा नियामकीय रूपमा सम्बन्ध स्थापित गर्ने भन्ने विषय।